TIẾP TỤC PHÁT HUY VAI TRÒ CỦA UỶ BAN MẶT TRẬN TỔ QUỐC VIỆT NAM VÀ CÁC CƠ QUAN BÁO CHÍ TRONG ĐẤU TRANH PHÒNG, CHỐNG THAM NHŨNG, LÃNG PHÍ, TIÊU CỰC

ĐẶT VẤN ĐỀ

Trong tiến trình lãnh đạo cách mạng, Đảng ta luôn xác định đấu tranh phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực là nhiệm vụ hệ trọng, "không dừng, không nghỉ", “không có vùng cấm”, “không có ngoại lệ” quyết định sự sống còn của chế độ. Đại hội XIV của Đảng một lần nữa khẳng định quyết tâm chính trị ở cấp độ cao nhất nhằm loại bỏ thứ "giặc nội xâm" nguy hiểm này. Tuy nhiên, thực tiễn lịch sử cho thấy, nếu chỉ đơn độc sử dụng các biện pháp chế tài hành chính hoặc tư pháp của các cơ quan chuyên trách thì chưa đủ để bịt kín mọi sơ hở.

Để xây dựng một thế trận phòng ngừa đa tầng, chặt chẽ, tạo chuyển biến căn bản thì việc phát huy vai trò của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam- hạt nhân quy tụ khối đại đoàn kết toàn dân và các cơ quan báo chí- vũ khí tư tưởng sắc bén, diễn đàn quyền lực của Nhân dân, mang tính quy luật và có ý nghĩa chiến lược sống còn. Đây chính là giải pháp hữu hiệu để đưa "thế trận lòng dân" trở thành lá chắn vững chắc bảo vệ nền tảng của Đảng và sự trong sạch của bộ máy nhà nước.

NỘI DUNG CHÍNH

1. Trách nhiệm của cơ quan Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức thành viên của Mặt trận trong công tác đấu tranh phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực

Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức chính trị - xã hội là cầu nối nối liền ý Đảng với lòng dân. Trong công tác phòng chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực,  Mặt trận thực hiện quyền lực giám sát mang tính nhân dân sâu sắc thông qua phương châm "Dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân giám sát, dân thụ hưởng". Trách nhiệm của Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức thành viên đã được xác định tại Luật Phòng, chống tham nhũng (2018): “Tuyên truyền, vận động Nhân dân thực hiện pháp luật về phòng, chống tham nhũng; phản biện xã hội, kiến nghị hoàn thiện chính sách, pháp luật về phòng, chống tham nhũng; kiến nghị việc thực hiện các biện pháp phòng ngừa, phát hiện, xử lý tham nhũng; động viên Nhân dân tham gia tích cực vào việc phát hiện, phản ánh, tố cáo, cung cấp thông tin về hành vi tham nhũng; cung cấp thông tin cho cơ quan, tổ chức, đơn vị, cá nhân có thẩm quyền trong việc phát hiện, xử lý tham nhũng; giám sát việc thực hiện pháp luật về phòng, chống tham nhũng.”[1]

Thực tiễn hoạt động của Mặt trận các cấp thời gian qua đã chứng minh hiệu quả vượt trội. Đánh giá của Đại hội XIV của Đảng đã chỉ ra kết quả của  cơ quan dân cử, Mặt trận Tổ quốc, của Nhân dân và báo chí trong phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực được phát huy tốt hơn thông qua vai trò giám sát của mình: “Bộ Chính trị, Ban Chỉ đạo Trung ương đã tổ chức 5 hội nghị toàn quốc về công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực. Tính đến hết năm 2025, các bộ, ngành, địa phương đã tổ chức 837.000 lớp tuyên truyền về phổ biến pháp luật về phòng, chống tham nhũng, tiêu cực cho 28 triệu lượt cán bộ, đảng viên, Nhân dân; xuất bản hơn 2,9 triệu đầu sách, tài liệu tuyên truyền pháp luật về phòng, chống tham nhũng, tiêu cực”.

Vai trò giám sát của cơ quan Mặt trận Tổ quốc, các thành viên của Mặt trận các cấp và Nhân dân được thực hiện trong nhiệm kỳ qua thể hiện rõ như: Giám sát chính sách, pháp luật về thực hành tiết kiệm, chống lãng phí; giám sát việc thực hiện chính sách, pháp luật về thực hiện công tác thu hồi tài sản bị thất thoát chiếm đoạt trong các vụ án hình sự về tham nhũng, kinh tế. Vì vậy, khắc phục hiệu quả tình trạng “trên nóng, dưới lạnh”

Ngoài ra, Mặt trận Tổ quốc, các thành viên của Mặt trận và Nhân dân còn thể hiện vai trò, trách nhiệm của mình trong giám sát việc tu dưỡng, rèn luyện đạo đức, lối sống của cán bộ, đảng viên, đặc biệt là người đứng đầu. Giám sát quy trình lấy phiếu tín nhiệm, tổng hợp ý kiến phản ánh của quần chúng nhân dân nơi cư trú đối với các chức vụ do Quốc hội, Hội đồng nhân dân bầu và phê chuẩn,  đây là  bộ lọc chính trị quan trọng, kiên quyết không để những cá nhân có biểu hiện tham ô, tham nhũng, lãng phí, tiêu cực và suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống lọt vào bộ máy lãnh đạo của cơ quan nhà nước.

2. Các cơ quan báo chí- lực lượng xung kích, công cụ công khai minh bạch toàn xã hội

Báo chí cách mạng Việt Nam không đứng ngoài cuộc đấu tranh phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực mà luôn là lực lượng tiên phong, dũng cảm đối mặt với những mảng tối của xã hội nhằm bảo vệ công lý. Báo chí thực hiện quyền lực bằng cách đưa thông tin ra ánh sáng. Bản chất của tham nhũng là bóng tối, sự mập mờ; vũ khí hủy diệt tham nhũng chính là sự công khai, minh bạch. Nhiều đại án kinh tế, tham nhũng phức tạp trong các lĩnh vực y tế, ngân hàng, bất động sản, hay công tác cán bộ ban đầu đều xuất phát từ các vệt bài điều tra, phản ánh từ các phóng viên, tòa soạn.

Để có cơ sở cho cơ quan báo chí trong hoạt động đấu tranh phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực, Luật Phòng, chống tham nhũng năm 2018 (sđ, bs năm 2020) quy định trách nhiệm của cơ quan báo chí và nhà báo như sau: “Cơ quan báo chí, nhà báo có trách nhiệm đấu tranh chống tham nhũng, đưa tin về hoạt động phòng, chống tham nhũng và vụ việc tham nhũng; Cơ quan báo chí, nhà báo có quyền yêu cầu cơ quan, tổ chức, đơn vị, cá nhân có thẩm quyền cung cấp thông tin liên quan đến hành vi tham nhũng. Cơ quan, tổ chức, đơn vị, cá nhân được yêu cầu có trách nhiệm cung cấp thông tin theo quy định của pháp luật về báo chí và quy định khác của pháp luật có liên quan; Cơ quan báo chí, nhà báo có trách nhiệm phản ánh khách quan, trung thực và chấp hành các quy định khác của pháp luật về báo chí, quy tắc đạo đức nghề nghiệp khi đưa tin về hoạt động phòng, chống tham nhũng và vụ việc tham nhũng.”[3]

Vì vậy, trong những năm qua, thực hiện vai trò, trách nhiệm của mình, các cơ quan báo chí đã có những đóng góp rất lớn trong công tác đấu tranh phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực. Cụ thể: các cơ quan thông tấn, báo chí đã đăng tải trên 74.340 tin, bài về công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực (tăng gấp 5 lần so với nhiệm kỳ Đại hội XII); đã mở nhiều chuyên mục mới, diễn đàn nghiên cứu, trao đổi, phân tích chuyên sâu về công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực

Ngoài ra, các cơ quan báo chí đã tạo ra áp lực dư luận xã hội lành mạnh, buộc các cơ quan tố tụng phải vào cuộc quyết liệt hơn, đồng thời củng cố niềm tin tuyệt đối của Nhân dân vào kỷ luật của Đảng. Vì vậy, trong nhiệm kỳ Đại hội XIII, các cơ quan đã tiến hành tố tụng địa phương đã khởi tố, điều tra hơn 2.780 vụ án tham nhũng, cao hơn 2 lần vụ án tham nhũng của cả nước đã khởi tố trong nhiệm kỳ Đại hội XII. Nhiều địa phương đã phát hiện, điều tra, xử lý dứt điểm các vụ án, vụ việc tồn đọng kéo dài nhiều năm trước; khởi tố, điều tra cả bị can là cán bộ thuộc diện tỉnh uỷ, thành uỷ quản lý, có cả bị can thuộc diện Bộ Chính trị, Ban Bí thư quản lý.

3. Sự phối hợp liên thông giữa Mặt trận Tổ quốc và cơ quan báo chí- hiệp đồng tác chiến tạo thế trận tổng lực

Mối quan hệ giữa Mặt trận Tổ quốc và các cơ quan báo chí trong công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực không phải là sự đồng hành hình thức, bề nổi, mà là mối quan hệ hữu cơ mang tính biện chứng, bổ trợ và cộng hưởng sức mạnh sâu sắc. Một bên đại diện cho quyền lực Nhân dân và khối đại đoàn kết toàn dân tộc, một bên đại diện cho quyền lực thông tin và là vũ khí tư tưởng, dư luận sắc bén. Khi hai lực lượng này được kết nối bởi một cơ chế liên thông đồng bộ, sẽ tạo ra một "gọng kìm chính trị - xã hội" vững chắc, bịt kín các khoảng trống quyền lực, không để cho cái xấu có cơ hội ẩn náu hay thỏa hiệp.

Sự phối hợp liên thông này được vận hành và phân tích kỹ lưỡng trên các phương diện cốt lõi sau:

Thứ nhất: Liên thông về nguồn tin- chuyển hóa dư luận xã hội thành hành động giám sát thực tế

Báo chí, với tính chất cơ động và mạng lưới phóng viên điều tra dày dặn, là lực lượng phát hiện sớm nhất những dấu hiệu bất thường, các hiện tượng tiêu cực trong đời sống kinh tế - xã hội. Tuy nhiên, nếu chỉ dừng lại ở các bài viết phản ánh, hiệu quả đấu tranh đôi khi mới chỉ dừng lại ở mức độ tạo dư luận.

Ngược lại, Mặt trận Tổ quốc các cấp là một lợi thế tuyệt đối về hệ thống bám rễ sâu vào từng địa bàn dân cư thông qua các Ban Thanh tra nhân dân và Ban Giám sát đầu tư của cộng đồng.

Thông tin điều tra từ báo chí chính là nguồn dữ liệu đầu vào vô cùng quý giá, có tính định hướng để Mặt trận lập tức khởi động quy trình giám sát chuyên đề hoặc thành lập các đoàn kiểm tra liên ngành tại thực địa. Ngược lại, trong quá trình lắng nghe tiếng dân tại các buổi tiếp xúc cử tri hay tiếp nhận đơn thư khiếu nại, Mặt trận thu thập được vô số thông tin, tài liệu có giá trị nhưng chưa đủ thẩm quyền hoặc công cụ để công khai hóa. Lúc này, Mặt trận chuyển giao thông tin tin cậy, có tổ chức cho các cơ quan báo chí chủ lực để tiến hành điều tra sâu, đưa sự việc ra ánh sáng, tạo áp lực công khai minh bạch.

Thứ hai: Liên thông về hiệu ứng lan tỏa- báo chí là loa phóng thanh, Mặt trận là bệ đỡ pháp lý

Kết quả giám sát, phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc nếu chỉ nằm trong các cuốn báo cáo gửi lên các cơ quan chức năng thì sẽ giảm đi một nửa sức mạnh răn đe. Sự liên thông với báo chí giúp khắc phục triệt để hạn chế này.

Báo chí đóng vai trò là "loa phóng thanh" công tâm nhất, đưa các kiến nghị, kết luận giám sát của Mặt trận đến với đông đảo quần chúng nhân dân và các cấp lãnh đạo cao nhất. Sự công khai này buộc các cơ quan, tổ chức, cá nhân sai phạm rơi vào tâm điểm của ánh sáng và dư luận, không thể dùng các biện pháp "quan hệ", né tránh hay "chìm xuồng".

Thứ ba: Thiết lập quy trình liên thông khép kín

Nhân dân và Báo chí phát hiện, ghi nhận thông tin, dấu hiệu vi phạm từ cơ sở, phản ánh sinh động các biểu hiện nhũng nhiễu, lãng phí, lợi ích nhóm.

Mặt trận chủ trì tiếp nhận và kiến nghị, tổng hợp các thông tin mang tính hệ thống, sử dụng tư cách pháp lý của Mặt trận để gửi văn bản yêu cầu giải trình, thanh tra hoặc điều tra chính thức.

Báo chí đồng hành và công khai tiến độ, liên tục cập nhật, không để sự việc bị lãng quên, tạo luồng dư luận lành mạnh ủng hộ cái đúng, bài trừ cái sai.

Cơ quan kiểm tra, tố tụng xử lý dứt điểm: Sự phối hợp liên thông giữa Mặt trận và báo chí tạo thành áp lực chính trị buộc các cơ quan kiểm tra Đảng, thanh tra Nhà nước và cơ quan tư pháp phải vào cuộc nhanh chóng, xử lý nghiêm minh và thông báo kết quả cuối cùng trước công luận.

Tuy nhiên, trong thực tiễn thời gian qua, Đảng ta cũng đã nhìn nhận thực tế rằng, phát huy vai trò của Mặt trận Tổ quốc và các cơ quan báo chí còn nhiều lúng túng, kết quả chưa cao: “Hiệu lực, hiệu quả hoạt động giám sát của cơ quan dân cử, đại biểu dân cử, của Mặt trận Tổ quốc, các tổ chức chính trị- xã hội các cấp và Nhân dân trong phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực chưa cao”[4]

4. Các giải pháp đồng bộ nhằm phát huy vai trò của Mặt trận Tổ quốc, các cơ quan báo chí trong công tác đấu tranh phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực trong điều kiện hiện nay

Để tiếp tục phát huy vai trò của Mặt trận Tổ quốc và  các cơ quan báo chí lên một tầm cao mới, đáp ứng kỳ vọng của Đảng và Nhân dân, cần triển khai quyết liệt các giải sau:

Một là, thể chế hóa và cụ thể hóa hành lang pháp lý bảo vệ.

Đảng và Nhà nước cần sớm ban hành các văn bản quy phạm pháp luật đặc thù trong công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực, luật hóa rõ ràng về cơ chế giám sát và phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc, đặc biệt quy định trách nhiệm giải trình mang tính bắt buộc của các cơ quan, cá nhân được giám sát. Đồng thời, xây dựng cơ chế bảo vệ an toàn tuyệt đối về tính mạng, tài sản và vị trí công tác cho người dân tố giác tham nhũng cũng như các phóng viên tác nghiệp điều tra.

Hai là, đổi mới căn bản phương thức giám sát, phản biện của Mặt trận.

Thay vì giám sát dàn trải, Mặt trận Tổ quốc các cấp cần tập trung lựa chọn các chủ đề, lĩnh vực mang tính "trọng điểm, đột phá". Tập trung vào công tác quy hoạch đất đai, đấu thầu dự án lớn, đấu giá tài sản công và công tác bổ nhiệm cán bộ. Tăng cường hình thức giám sát đột xuất và liên thông giữa 4 cấp Mặt trận (Trung ương, tỉnh, huyện, xã) đối với các vụ việc nổi cộm, kéo dài gây bức xúc nhân dân.

Ba là, nâng cao bản lĩnh chính trị và tính chiến đấu của báo chí.

Các cơ quan báo chí phải xác định công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực là nhiệm vụ chính trị thường xuyên, không "đánh trống bỏ dùi". Cần xây dựng và bảo vệ đội ngũ phóng viên điều tra có đạo đức nghề nghiệp trong sáng, bản lĩnh chính trị vững vàng, tinh thông nghiệp vụ pháp lý để các bài viết luôn đảm bảo tính chính xác, trung thực, khách quan và không bị mua chuộc.

Bốn là, xây dựng cơ chế phối hợp thông tin liên thông, nhanh chóng

Thiết lập quy chế phối hợp định kỳ, chặt chẽ giữa Ban Thường trực Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Hội Nhà báo Việt Nam, Ban Nội chính Trung ương, Ủy ban Kiểm tra Trung ương và Thanh tra Chính phủ. Các thông tin phản ánh từ báo chí và Mặt trận phải được đưa vào hệ thống xử lý nhanh, có thời hạn trả lời công khai kết quả xử lý trên các phương tiện thông tin đại chúng.

 Năm là,Ứng dụng công nghệ số để Nhân dân tham gia giám sát.

Đẩy mạnh chuyển đổi số trong hoạt động của Mặt trận và báo chí. Xây dựng các ứng dụng (Apps), đường dây nóng bảo mật nhằm giúp người dân dễ dàng gửi tài liệu, hình ảnh, chứng cứ phản ánh hành vi tham nhũng, lãng phí đến Mặt trận và các tòa soạn một cách an toàn, tiện lợi, bảo mật tuyệt đối danh tính.

KẾT LUẬN:

Công tác đấu tranh phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực chưa bao giờ là vấn đề “nguội” mà là nhiệm vụ thường xuyên của toàn Đảng, toàn dân. Đây là công việc hết sức nặng nề, phát huy, vai trò trách nhiệm của từng cơ quan trong hệ thống chính trị để thực hiện nghiêm túc và hiệu quả công tác này. Vai trò của Uỷ ban Mặt trận Tổ quốc và các cơ quan báo chí cần tiếp tục phát huy sức mạnh “quyền lực mềm” của mình để đóng góp nhiều hơn nữa thành quả cho công tác đó.

Tuy nhiên, để Uỷ ban Mặt trận Tổ quốc và các cơ quan báo chí thể hiện rõ vai trò của mình trong công tác đấu tranh phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực thì Đảng, Nhà nước ta cần có các văn bản pháp quy để phân công nhiệm vụ, xác định vai trò của các cơ quan đó. Mặt khác, cần cho cơ chế để hai cơ quan này cùng phối hợp thực hiện hiệu quả, đồng thời phát huy sức mạnh của Nhân dân để công tác đấu tranh phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực được thực hiện triệt để hơn.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Đảng cộng sản Việt Nam (2026): Văn kiện Đại hội Đại biểu XIV, tập I, tập II, Nhà Xuất  bản Chính trị Quốc gia sự thật, H.

Ban Chấp hành Trung ương (2025): Nghị quyết 301- NQ/TW, ngày 9/6/2025, chức năng, nhiệm vụ, tổ chức bộ máy cơ quan của Uỷ ban Mặt trận Tổ quốc cấp tỉnh, cấp xã

Quốc hội (2018): số 36/2018/QH14, Luật Phòng chống tham nhũng, thông qua ngày 20/11/2018