Huỳnh Thúc Kháng - người chí sĩ trọn đời vì nước, vì dân

Sinh ngày 1-10-1876 tại làng Thạnh Bình, tổng Tiên Giang Thượng, huyện Hà Đông, phủ Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam, nay thuộc xã Thạnh Bình, thành phố Đà Nẵng, cụ Huỳnh Thúc Kháng từ nhỏ nổi tiếng thông minh, học giỏi, ham hiểu biết. Năm 1900, cụ đỗ Giải nguyên kỳ thi Hương; bốn năm sau đỗ Tiến sĩ. Nhưng con đường mà người trí thức trẻ lựa chọn sau khi đỗ đạt không phải là làm quan, tìm kiếm công danh, mà là dấn thân vào phong trào yêu nước đang dâng lên mạnh mẽ ở Trung Kỳ.

Lựa chọn ấy mở đầu cho hơn bốn thập niên hoạt động không ngơi nghỉ. Từ phong trào Duy Tân, 13 năm tù đày Côn Đảo, gần 16 năm với báo Tiếng Dân, rồi những trọng trách trong Chính phủ cách mạng là những dấu mốc của một cuộc đời nhất quán với lý tưởng phụng sự Tổ quốc, Nhân dân.

Từ khai dân trí đến cất tiếng nói cho dân

Năm 1905, Huỳnh Thúc Kháng cùng Phan Châu Trinh và Trần Quý Cáp đi vào phía Nam, tìm hiểu tình hình thực tế, xem xét dân tình, sĩ khí, đề xướng tân học và tìm kiếm những người cùng chí hướng vận động cho phong trào Duy tân. Năm 1906, trở về Quảng Nam, Huỳnh Thúc Kháng cùng các đồng chí khởi xướng và lãnh đạo phong trào Duy Tân, vận động Nhân dân nâng cao dân trí, chấn hưng dân khí, phát triển dân sinh, góp phần tạo nên một phong trào yêu nước, canh tân mạnh mẽ ở Trung Kỳ.

Cụ Huỳnh Thúc Kháng sinh ngày 1-10-1876 tại làng Thạnh Bình, tổng Tiên Giang Thượng, huyện Hà Đông, phủ Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam, nay thuộc xã Thạnh Bình, thành phố Đà Nẵng. (Ảnh tư liệu).

Điểm nổi bật trong tư tưởng của những nhà Duy Tân lúc bấy giờ là không chỉ nhìn việc cứu nước từ những biến động chính trị trước mắt, mà hướng đến thay đổi từ nền tảng xã hội. Với Huỳnh Thúc Kháng, muốn đất nước mạnh lên phải nâng cao dân trí, chấn hưng dân khí, phát triển dân sinh. Cụ cùng những người đồng chí hướng vận động bỏ lối học khoa cử, chú trọng thực học, học chữ Quốc ngữ, tiếp thu tri thức mới; đồng thời khuyến khích mở trường, phát triển thương nghiệp, thực nghiệp và truyền bá tư tưởng dân quyền.

Phong trào Duy Tân và phong trào chống thuế năm 1908 bị thực dân, phong kiến đàn áp. Huỳnh Thúc Kháng bị bắt, bị kết án và đày ra Côn Đảo. Phía sau bản án ấy là 13 năm tù đày, từ 1908 đến 1921 - quãng thời gian đủ dài để thử thách ý chí của bất cứ con người nào.

Nhưng Côn Đảo không làm thay đổi con đường cụ đã chọn.

Trong điều kiện khắc nghiệt của nhà tù, chịu lao động khổ sai và nhiều thiếu thốn, cụ vẫn duy trì việc học, trao đổi tư tưởng với những chí sĩ yêu nước, tìm hiểu tình hình trong nước và thế giới. Cụ tự học tiếng Pháp, nghiên cứu sách báo, sáng tác văn thơ, suy ngẫm về thời cuộc và con đường canh tân đất nước. Những năm tháng tù đày vì thế không chỉ cho thấy sức chịu đựng, mà còn làm nổi bật bản lĩnh và ý chí không khuất phục của người trí thức đất Quảng. Đến năm 1921, cụ được trả tự do, khép lại 13 năm lưu đày để bước vào một chặng đấu tranh mới.

Trở về quê hương, Huỳnh Thúc Kháng tiếp tục hoạt động yêu nước bằng những phương thức công khai phù hợp với hoàn cảnh lúc bấy giờ. Năm 1926, Cụ được bầu làm dân biểu và giữ chức Viện trưởng Viện Dân biểu Trung Kỳ. Từ nghị trường, Cụ kiên quyết lên tiếng về dân quyền, dân sinh, phản đối những chính sách cai trị bất công, bảo vệ quyền lợi của Nhân dân.

Khi nhận thấy nghị trường không còn có thể đáp ứng những kỳ vọng đặt ra, Cụ lựa chọn từ chức. Nhưng rời nghị trường không có nghĩa là dừng đấu tranh. Huỳnh Thúc Kháng tìm đến một phương tiện khác có sức lan tỏa rộng hơn: báo chí.

Ngày 10-8-1927, số đầu tiên của báo Tiếng Dân ra đời tại Huế, do cụ Huỳnh Thúc Kháng làm chủ nhiệm kiêm chủ bút. Trong gần 16 năm tồn tại, đến khi bị đình bản năm 1943, Tiếng Dân xuất bản 1.766 số. Tờ báo tập trung phản ánh những vấn đề bức thiết của đời sống xã hội, từ áp bức, bóc lột, thuế khóa đến những bất công mà người dân phải gánh chịu; đồng thời lên tiếng về dân quyền, dân sinh và lợi ích dân tộc.

Làm báo trong chế độ kiểm duyệt gắt gao của chính quyền thực dân chưa bao giờ là việc dễ dàng. Mỗi số Tiếng Dân phải nộp cả bản Quốc ngữ và bản dịch tiếng Pháp để kiểm duyệt trước khi xuất bản. Trong hoàn cảnh ấy, cụ Huỳnh Thúc Kháng vẫn kiên trì giữ tiếng nói độc lập, coi trọng tính xác thực của thông tin và không né tránh những vấn đề liên quan đến quyền lợi của Nhân dân. “Nếu không có quyền nói thì ít ra cũng giữ được cái quyền không nói những điều người ta buộc nói" - cụ Huỳnh tuyên bố!

Nếu Viện Dân biểu là nơi cụ trực tiếp chất vấn, yêu cầu nhà cầm quyền thay đổi những chính sách bất hợp lý, thì Tiếng Dân trở thành một diễn đàn rộng hơn để phản ánh đời sống, phê phán bất công và truyền bá tinh thần yêu nước. Qua hoạt động nghị trường, báo chí, cụ Huỳnh Thúc Kháng tiếp tục khẳng định bản lĩnh của một chí sĩ yêu nước, một trí thức có trách nhiệm và một nhà báo kiên định trước sự kiểm soát của chính quyền thực dân.

Trọn lòng với vận nước

Cách mạng Tháng Tám năm 1945 mở ra một chặng đường mới trong cuộc đời cụ Huỳnh Thúc Kháng. Ngay sau khi Bác Hồ đọc Tuyên ngôn độc lập, cụ Huỳnh như vỡ òa trong niềm hứng khởi và tin yêu đối với vận mệnh đất nước: “Hồn nước từ đây trời mở cửa/Đố ai ngăn đặng ngọn xuân trào”.

Trân trọng tài năng, đức độ và uy tín của người chí sĩ đất Quảng, Chủ tịch Hồ Chí Minh mời Cụ tham gia Chính phủ nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Từ một nhà Duy Tân, một người từng đấu tranh trên nghị trường và gần 16 năm cầm bút, Huỳnh Thúc Kháng bước vào bộ máy của chính quyền cách mạng với một trọng trách mới.

Chủ tịch Hồ Chí Minh và cụ Huỳnh Thúc Kháng (người mặc áo dài đứng bên phải) và nội các Chính phủ Liên hiệp lâm thời Việt Nam dân chủ cộng hoà (sau này là Chính phủ Liên hiệp kháng chiến). Ảnh tư liệu.

Ngày 2-3-1946, tại kỳ họp thứ nhất Quốc hội khóa I, cụ tham gia Chính phủ Liên hiệp kháng chiến và đảm nhiệm chức vụ Bộ trưởng Bộ Nội vụ. Khi giới thiệu thành phần Chính phủ, Chủ tịch Hồ Chí Minh nói về cụ Huỳnh là “một người đạo đức danh vọng mà toàn thể quốc dân ai cũng biết”.

Sự có mặt của Huỳnh Thúc Kháng trong Chính phủ mang ý nghĩa vượt ra ngoài một chức vụ. Cụ không phải đảng viên cộng sản, nhưng là nhà yêu nước có uy tín lớn trong Nhân dân, giới trí thức và nhiều tầng lớp xã hội. Chủ tịch Hồ Chí Minh mời cụ tham gia Chính phủ thể hiện tinh thần trọng dụng nhân tài, tập hợp rộng rãi mọi lực lượng yêu nước trong buổi đầu xây dựng chính quyền mới.

Trên cương vị Bộ trưởng Bộ Nội vụ, cụ tham gia tổ chức, củng cố chính quyền, xây dựng bộ máy hành chính và giải quyết những công việc quan trọng trong bối cảnh đất nước vừa giành độc lập nhưng đứng trước muôn vàn khó khăn.

Đặc biệt, cuối tháng 5-1946, trước khi sang Pháp, Chủ tịch Hồ Chí Minh ủy nhiệm cho Bộ trưởng Bộ Nội vụ Huỳnh Thúc Kháng thay mặt Chủ tịch giải quyết công việc thường ngày trong thời gian Người đi vắng. Từ cuối tháng 5 đến tháng 10-1946, cụ đảm đương trọng trách điều hành nhiều công việc của chính quyền trong thời điểm nền độc lập còn non trẻ, tình hình đối nội, đối ngoại hết sức phức tạp.

Đó cũng là thời điểm gắn với lời căn dặn nổi tiếng “Dĩ bất biến, ứng vạn biến”. Với uy tín, kinh nghiệm và bản lĩnh tích lũy qua hơn 40 năm hoạt động yêu nước, Huỳnh Thúc Kháng cùng Chính phủ xử lý nhiều công việc quan trọng, góp phần giữ vững chính quyền cách mạng và củng cố khối đại đoàn kết dân tộc.

Sau khi trở về nước, Chủ tịch Hồ Chí Minh đánh giá cao những đóng góp ấy, nhấn mạnh trong thời gian Người đi vắng, nhờ sự lãnh đạo của cụ Huỳnh cùng sự gánh vác của Chính phủ và sự đồng lòng của quốc dân, nhiều việc khó khăn đã được giải quyết, công cuộc kiến thiết tiếp tục tiến lên.

Điều đáng chú ý ở cụ Huỳnh Thúc Kháng là dù ở bất cứ cương vị nào, cụ vẫn giữ một cách ứng xử nhất quán: đặt lợi ích quốc gia, dân tộc lên trên khác biệt về chính kiến. Đó cũng là lý do một nhà Nho yêu nước từng trải qua phong trào Duy Tân, bị đày ra Côn Đảo, tham gia Viện Dân biểu và chủ bút báo Tiếng Dân có thể cùng Chính phủ cách mạng gánh vác việc nước ở thời khắc lịch sử đầy thử thách.

Cuối năm 1946, cuộc kháng chiến toàn quốc bùng nổ. Khi tuổi đã cao, sức khỏe giảm sút, cụ Huỳnh Thúc Kháng vẫn nhận nhiệm vụ Đặc phái viên Chính phủ đi kinh lý miền Trung, tuyên truyền, giải thích đường lối kháng chiến, kiến quốc, vận động đồng bào đoàn kết và ủng hộ Chính phủ.

Đó cũng là chuyến công tác cuối cùng của Cụ.

Mộ cụ Huỳnh Thúc Kháng trên núi Thiên Ấn, tỉnh Quảng Ngãi.

Ngày 21-4-1947, cụ Huỳnh Thúc Kháng từ trần tại Quảng Ngãi khi đang làm nhiệm vụ, hưởng thọ 71 tuổi. Trong hoàn cảnh lúc bấy giờ, Cụ được an táng trên núi Thiên Ấn, tỉnh Quảng Ngãi. Trước lúc qua đời, Cụ vẫn gửi điện văn tạ từ Chủ tịch Hồ Chí Minh, kêu gọi đồng bào, chiến sĩ tiếp tục chiến đấu, nhất định không để dân tộc Việt Nam một lần nữa rơi vào ách thực dân; đồng thời kêu gọi các đảng phái, tôn giáo đoàn kết chung quanh Chủ tịch Hồ Chí Minh để cứu nước.

Cuộc đời cụ Huỳnh Thúc Kháng để lại một bài học sâu sắc về trách nhiệm của người trí thức trước vận mệnh dân tộc: yêu nước phải gắn với hành động, thương dân phải thể hiện bằng việc làm, có chính kiến nhưng biết đặt lợi ích chung lên trên khác biệt, và khi Tổ quốc cần thì sẵn sàng nhận nhiệm vụ, dù tuổi cao, sức yếu. Đó là những giá trị làm nên nhân cách và sức sống lâu bền của một chí sĩ đã trọn đời vì nước, vì dân.

Một trăm năm mươi năm kể từ ngày sinh của Cụ, những trang sử về cụ Huỳnh Thúc Kháng vẫn gợi nhắc về một cách sống giản dị mà lớn lao: lấy việc nước làm trách nhiệm, lấy cuộc sống của Nhân dân làm lẽ sống và giữ khí tiết của người trí thức trong mọi hoàn cảnh. Chính điều đó làm nên sức sống lâu bền nhân cách cụ Huỳnh Thúc Kháng - người chí sĩ trọn đời vì nước, vì dân.